Opłata od pozwu potrafi sięgnąć kilku tysięcy złotych. Jeśli nie masz z czego jej zapłacić, prawo daje Ci wyjście: możesz poprosić sąd o zwolnienie z kosztów sądowych. Poniżej tłumaczymy, komu to przysługuje, ile realnie kosztują sprawy w sądzie, jak złożyć wniosek i czego unikać, żeby go nie odrzucono.
Wezwanie do zapłaty z sądu działa na większość ludzi tak samo. Najpierw zaskoczenie, potem rachunek w głowie, skąd wziąć pieniądze. Sprawa, którą chcesz wytoczyć albo w której się bronisz, nagle ma cenę wstępu. A tej ceny czasem po prostu nie ma z czego pokryć.
Dobra wiadomość jest taka, że nie musisz rezygnować ze sprawy tylko dlatego, że brakuje Ci na opłatę. Polskie prawo przewiduje zwolnienie z kosztów sądowych. To nie żadna furtka dla cwaniaków, tylko zwykły mechanizm pomocy dla osób, których realnie nie stać. Trzeba jednak wiedzieć, jak się o nie ubiegać, bo sądy podchodzą do tego dość rygorystycznie.
Czym jest zwolnienie z kosztów sądowych
Zwolnienie z kosztów sądowych to decyzja sądu, dzięki której nie płacisz opłat związanych ze sprawą, bo Twoja sytuacja finansowa na to nie pozwala. Podstawą jest art. 102 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych. Mówi on wprost, że o zwolnienie może ubiegać się osoba fizyczna, która złoży oświadczenie, z którego wynika, że nie poniesie tych kosztów bez uszczerbku dla utrzymania koniecznego siebie i rodziny.
W praktyce chodzi o sytuację, w której zapłata za sprawę oznaczałaby, że zabraknie Ci na podstawowe rzeczy: czynsz, jedzenie, rachunki, leki. Sąd patrzy na to, ile zarabiasz, jakie masz wydatki, kogo utrzymujesz i czy masz oszczędności. Na tej podstawie decyduje, czy zwolnić Cię z opłat, i w jakim zakresie.
Najważniejsze w skrócie
- Zwolnienie przysługuje osobie fizycznej, której nie stać na koszty bez szkody dla utrzymania siebie i rodziny.
- Sąd może zwolnić z całości kosztów albo tylko z części.
- Złożenie samego wniosku nic nie kosztuje.
- Do wniosku obowiązkowo dołącza się oświadczenie majątkowe na urzędowym formularzu.
Kto może ubiegać się o zwolnienie z kosztów
Najkrócej: każdy, kogo nie stać na opłatę bez uszczerbku dla codziennego życia. Liczy się realna sytuacja, a nie sam fakt, że pieniędzy szkoda. Sąd Najwyższy wielokrotnie podkreślał, że osoba ubiegająca się o zwolnienie powinna najpierw ograniczyć własne wydatki do granicy koniecznego utrzymania, i dopiero gdy to nie wystarcza, sięgać po pomoc państwa. Chodzi o zabezpieczenie życia na podstawowym poziomie, nie o utrzymanie dotychczasowego standardu.
W kolejce po zwolnienie najczęściej stają osoby bezrobotne, utrzymujące się z niskich świadczeń, samotni rodzice, emeryci i renciści z minimalnymi świadczeniami, osoby zadłużone, którym z pensji zostaje tyle, że ledwo starcza na życie. To nie znaczy, że każda z nich zwolnienie dostanie, bo decyduje konkretna sytuacja, ale to typowy profil wnioskodawcy.
Warto wiedzieć o jednej rzeczy, która oszczędza zachodu. W niektórych sprawach zwolnienie przysługuje z mocy samej ustawy i nie trzeba o nie wnioskować ani składać oświadczenia. Dotyczy to między innymi osoby dochodzącej alimentów, strony w sprawie o ustalenie ojcostwa, pracownika wnoszącego pozew przeciwko pracodawcy (z pewnymi zastrzeżeniami) czy spraw o uznanie postanowień umownych za niedozwolone. Jeśli Twoja sprawa należy do tej grupy, po prostu nie płacisz.
Uwaga: właściciele nieruchomości
Sądy bywają nieufne wobec osób, które mają mieszkanie czy dom na własność, nawet bez oszczędności. W orzecznictwie pojawia się pogląd, że samo posiadanie nieruchomości w zasadzie wyklucza zwolnienie. To podejście bywa krytykowane, bo trudno wymagać sprzedaży mieszkania, w którym ktoś mieszka z rodziną. Jeśli to Twój przypadek, w uzasadnieniu wyjaśnij, że nieruchomość służy zaspokojeniu potrzeb mieszkaniowych i nie da się jej spieniężyć bez pozbawienia rodziny dachu nad głową.
Ile naprawdę kosztują sprawy w sądzie
Żeby zrozumieć, od czego można się uwolnić, warto zobaczyć skalę. Opłaty sądowe w sprawach cywilnych dzielą się na stałe (z góry określona kwota) i stosunkowe (procent od wartości sporu). Przy sprawach o zapłatę powyżej 20 000 zł opłata wynosi 5% wartości przedmiotu sporu. Wyjątek: konsument w sporze z bankiem o roszczenia z czynności bankowych płaci przy takiej wartości stałe 1000 zł (art. 13a). Poniżej tej kwoty obowiązuje tabela progów.
| Wartość przedmiotu sporu | Opłata |
|---|---|
| do 500 zł | 30 zł |
| ponad 500 do 1 500 zł | 100 zł |
| ponad 1 500 do 4 000 zł | 200 zł |
| ponad 4 000 do 7 500 zł | 400 zł |
| ponad 7 500 do 10 000 zł | 500 zł |
| ponad 10 000 do 15 000 zł | 750 zł |
| ponad 15 000 do 20 000 zł | 1 000 zł |
| ponad 20 000 zł | 5% wartości (maks. 100 000 zł) |
Do tego dochodzą typowe opłaty stałe w konkretnych sprawach: rozwód kosztuje 600 zł, sprawa o ochronę dóbr osobistych 600 zł, podział majątku wspólnego 1 000 zł (a przy zgodnym projekcie 300 zł), stwierdzenie nabycia spadku 100 zł. Apelacja zwykle kosztuje tyle samo co pozew. Jak widać, przy większych sprawach o zapłatę opłata potrafi przekroczyć kilka tysięcy złotych, i to jeszcze zanim sprawa się na dobre zacznie.
Zmiana od września 2025. Górny limit opłaty stosunkowej obniżono z 200 000 zł do 100 000 zł. Wiele stron w internecie wciąż podaje starą kwotę, więc jeśli gdzieś widzisz 200 000 zł, to nieaktualna informacja (poza postępowaniem grupowym, gdzie limit 200 000 zł nadal obowiązuje).
Zwolnienie całkowite czy częściowe
Nie zawsze trzeba prosić o zwolnienie ze wszystkiego. Prawo przewiduje dwa warianty, a wybór właściwego potrafi przesądzić o powodzeniu wniosku.
Zwolnienie całkowite
Nie płacisz żadnych opłat ani wydatków w sprawie, na przykład na biegłych. Te koszty tymczasowo pokrywa Skarb Państwa. To opcja dla osób w naprawdę trudnej sytuacji, bez oszczędności i z dochodem ledwo wystarczającym na życie.
Zwolnienie częściowe
Sąd zwalnia Cię z części kosztów, jeśli stać Cię na pokrycie tylko kawałka. Może to być ułamek albo procent opłaty, konkretna kwota powyżej której nie płacisz, albo zwolnienie tylko z niektórych opłat. Jeśli więc nie dasz rady zapłacić całości, ale jakąś sumę mógłbyś wyłożyć, wniosek o zwolnienie częściowe jest bardziej wiarygodny niż żądanie zwolnienia ze wszystkiego. Sąd widzi wtedy, że podchodzisz do sprawy uczciwie.
Jak złożyć wniosek krok po kroku
Napisz wniosek. Wskaż sąd i sygnaturę sprawy (jeśli już ją masz), swoje dane, żądanie zwolnienia (całość albo część, a przy części określ zakres) oraz krótkie uzasadnienie sytuacji finansowej. Wniosek możesz zawrzeć już w pozwie.
Dołącz oświadczenie majątkowe. To obowiązkowy urzędowy formularz. Bez niego sąd nie rozpozna wniosku i wezwie do uzupełnienia.
Załącz dokumenty. Wszystko, co potwierdza Twoją sytuację: zaświadczenie o dochodach, decyzje o zasiłkach, dokumenty o długach, rachunki, zaświadczenia o kosztach leczenia.
Złóż w sądzie. Tam, gdzie sprawa się toczy lub ma być wytoczona. Można na piśmie albo ustnie do protokołu. Jeśli mieszkasz daleko, wniosek złożysz w sądzie rejonowym swojego miejsca zamieszkania.
Kiedy złożyć. Najlepiej razem z pozwem. Można też później, gdy sprawa już trwa, albo w terminie wskazanym w wezwaniu sądu do zapłaty opłaty (zwykle 7 dni). Sam wniosek jest wolny od opłat, więc złożenie go nic nie kosztuje.
Nie chcesz pisać wniosku od zera?
Gotowy wniosek o zwolnienie z kosztów sądowych razem z oświadczeniem majątkowym, sprawdzony przez prawnika.
Zobacz gotowe pismo →Oświadczenie majątkowe, czyli najważniejszy załącznik
Wniosek bez oświadczenia majątkowego jest jak podanie bez podpisu. Sąd go nie rozpozna. To oświadczenie o stanie rodzinnym, majątku, dochodach i źródłach utrzymania, składane na urzędowym formularzu. Pobierzesz go ze strony Ministerstwa Sprawiedliwości (gov.pl) albo dostaniesz w biurze obsługi interesanta w każdym sądzie.
Wypełnia się go czytelnie, według stanu na dzień sporządzenia. Ważna zasada: wszystkie rubryki muszą być wypełnione, a te, które Cię nie dotyczą, trzeba przekreślić, nie zostawiać pustych. Formularz pyta o osoby we wspólnym gospodarstwie, majątek (nieruchomości, oszczędności, samochód), dochody i ich źródła oraz stałe wydatki.
Dane warto poprzeć dokumentami. Im więcej konkretów, tym wiarygodniej:
- zaświadczenie o zarobkach albo o ich braku, PIT za ostatni rok
- decyzje o zasiłkach, odcinek renty lub emerytury
- umowy kredytów i harmonogramy spłat, jeśli masz długi
- rachunki za czynsz, prąd, gaz, leki
- dokumenty o kosztach leczenia lub rehabilitacji
Najczęstsze błędy, przez które sąd odmawia
Wniosek o zwolnienie z kosztów bywa odrzucany i zwykle z powtarzalnych powodów. Jeśli ich unikniesz, Twoje szanse rosną.
- Niespójne oświadczenie. Wydatki wyższe niż dochody bez słowa wyjaśnienia, pominięty czynsz, niejasne kredyty. Sąd to wyłapuje i traktuje jako brak wiarygodności.
- Stały dochód i nikt na utrzymaniu. Sąd uznaje wtedy, że stać Cię na opłatę albo na jej rozłożenie.
- Brak dokumentów. Same deklaracje bez potwierdzenia są słabe.
- Puste rubryki w formularzu. Niewypełnione i nieprzekreślone pola to braki formalne.
- Fikcyjne wyzbycie się majątku. Przepisanie auta czy mieszkania tuż przed wnioskiem działa na Twoją niekorzyść.
Nigdy nie podawaj nieprawdy
Oświadczenie majątkowe składasz pod rygorem odpowiedzialności. Jeśli zwolnienie uzyskasz, świadomie podając nieprawdę, sąd cofnie je i wymierzy grzywnę do 1000 zł, a Ty zapłacisz wszystkie opłaty (art. 111 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych). Wpisuj wyłącznie prawdziwe informacje, nawet jeśli wydają Ci się niekorzystne.
Co zrobić, gdy sąd odmówi
Odmowa nie jest końcem drogi. Na postanowienie o odmowie zwolnienia przysługuje zażalenie, które rozpoznaje inny skład tego samego sądu. Masz na nie 7 dni od doręczenia postanowienia z uzasadnieniem, a samo zażalenie jest wolne od opłat. Jeśli postanowienie przyszło bez uzasadnienia, najpierw w ciągu 7 dni złóż wniosek o jego sporządzenie. Gdy o odmowie zdecydował referendarz sądowy, zamiast zażalenia składasz w ciągu 7 dni skargę na jego postanowienie, również bez opłaty. W zażaleniu warto wskazać konkretne, twarde okoliczności, których sąd nie docenił, na przykład nagłą utratę pracy albo chorobę, i dołączyć dowody.
Pamiętaj o jednym. Jeśli wniosek złożyłeś przed upływem terminu do opłaty, a sąd ostatecznie go oddali, dostaniesz nowe wezwanie do zapłaty (art. 112 ust. 2 ustawy o kosztach sądowych). Gdy wtedy nie wniesiesz opłaty w terminie, Twoje pismo zostanie zwrócone i nie wywoła skutków. Dlatego po odmowie pilnuj terminów: zażalenia, a potem opłaty. Jeśli natomiast przegrałeś już sprawę i zasądzono od Ciebie koszty, możesz osobno wnioskować o rozłożenie ich na raty albo o odroczenie zapłaty.
O czym musisz wiedzieć, zanim złożysz wniosek
Zwolnienie z kosztów nie chroni Cię przed kosztami przeciwnika. To częste i bolesne nieporozumienie. Zwolnienie dotyczy opłat na rzecz sądu, ale jeśli przegrasz sprawę, możesz musieć zwrócić wygranej stronie jej koszty, w tym wynagrodzenie jej prawnika. Zwolnienie z opłat sądowych tego nie obejmuje. Dlatego decyzję o procesie warto przemyśleć całościowo, nie tylko pod kątem opłaty wstępnej.
Gotowy wniosek o zwolnienie z kosztów sądowych
Komplet pism: wniosek i oświadczenie majątkowe. Przygotowane przez praktyków, sprawdzone przez prawnika, z instrukcją krok po kroku.
Przejdź do pisma →Najczęstsze pytania
Ile kosztuje złożenie wniosku o zwolnienie z kosztów?
Ile trwa rozpatrzenie wniosku?
Czy mogę dostać zwolnienie, jeśli mam pracę?
Czy zwolnienie obejmuje koszty drugiej strony?
Co grozi za podanie nieprawdy w oświadczeniu?
Gdzie pobrać formularz oświadczenia majątkowego?
Co jeśli sąd odmówi zwolnienia?
Artykuł ma charakter informacyjny i nie zastępuje porady prawnej w indywidualnej sprawie. O przyznaniu zwolnienia decyduje sąd na podstawie konkretnej sytuacji.
Kto przygotował ten artykuł. Redakcja PismoOdRęki.pl. Przepisy sprawdzamy w aktualnych tekstach ustaw. Pisma, do których prowadzą linki, przygotował zespół Kancelarii Antywindyk, która od 2015 roku prowadzi sprawy przeciwko bankom, funduszom i firmom windykacyjnym. Poznaj nas.
Źródła. Artykuł powołuje się na art. 102 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (ustawa w ISAP, t.j. Dz.U. 2025 poz. 1228), w tym art. 13, 13a, 95, 96, 101, 102, 105, 108, 111 i 112. Stan prawny na 20.10.2026.